Ticari ilişkilerde ortaya çıkan ödeme düzensizlikleri, işletmelerin finansal dengesini sarsan en önemli unsurlardan biridir. Alacakların yasal yollarla güvence altına alınması ve tahsil edilmesi amacıyla izlenecek yöntemler, şirketlerin ticari ömrü açısından hayati önem taşır. Bu rehberde, ticari alacakların tahsilat mekanizmalarını, ispat yöntemlerini ve bu süreçte takip edilmesi gereken adımları ele alıyoruz.

Ticari alacak takibi; faturalar, cari hesap ilişkileri ya da sözleşmesel yükümlülüklere dayanan borçların tahsil edilmesi için yürütülen bir yargı sürecidir. Alacaklı taraf, icra daireleri ya da doğrudan yargı organları kanalıyla hakkını arayabilir.

Zorunlu arabuluculuk aşamasından sonra başlayan bu süreçte ticari kayıtlar en güçlü delillerdir.

Ticari Alacak Davası Nedir ve Hangi Durumlarda Açılır?

Ticari işletmeleri ilgilendiren veya kanun gereği ticari iş olarak nitelendirilen işlemlerden doğan borçların tahsil edilmesi için açılan davalara ticari alacak davası denir. Bu davalar, taraflar arasındaki sözleşmeler, kesilen faturalar ya da sürekli bir ticari işbirliğini gösteren cari hesap kayıtlarına dayanır. Bu tür uyuşmazlıklarda yetkili mercii genel olarak Asliye Ticaret Mahkemeleridir.

Ticari bir alacağın dava konusu yapılabilmesi için öncelikle taraflar arasında geçerli bir hukuki bağın bulunması ve borcun vadesinin gelmiş olması gerekir. Ticari hayatta bu davaların açılmasını gerektiren başlıca durumlar şunlardır:

• Ödenmeyen Fatura Bedelleri: Teslim edilen mal veya sunulan hizmet karşılığında düzenlenen faturaya süresinde itiraz edilmemesine rağmen ödemenin yapılmaması.
• Cari Hesap Bakiyeleri: Karşılıklı borç ve alacakların kaydedildiği cari hesap sözleşmelerinden doğan bakiye alacakların ödenmemesi.
• Sözleşme Şartlarının İhlali: Distribütörlük, bayilik veya lojistik gibi ticari sözleşmelerdeki yükümlülüklerin yerine getirilmemesi sonucu doğan zararlar.
• Haksız Fiiller ve Sebepsiz Zenginleşme: Ticari işlerden kaynaklanan haksız rekabet ya da nedensiz zenginleşme durumları.

Bir uyuşmazlığın ticari nitelik taşıması için belirli unsurlar aranır.

Bu unsurlar şu şekilde özetlenebilir:

• Tarafların Sıfatı: Genellikle her iki tarafın da tacir olması ve uyuşmazlığın ticari işletmeleriyle ilgili olması gerekir.
• İşin Niteliği: Tarafların sıfatına bakılmaksızın, kanunen doğrudan ticari iş olarak tanımlanan işlemler bu kapsama girer.
• Yetkili Yargı Organı: Uyuşmazlıkların çözümünde Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir.
• Zorunlu Arabuluculuk: Para alacaklarına ilişkin ticari davalardan önce arabulucuya başvurulması yasal bir zorunluluktur.

Fatura Alacağı ile Cari Hesap Alacağı Arasındaki Temel Farklar

Ticari faaliyetlerde alacak tahsilatının doğru yönetilmesi, alacağın niteliğine göre şekillenir. Fatura alacağı, yapılan tek bir mal satışı veya hizmet sunumu sonrasında düzenlenen belgeye dayanırken; cari hesap alacağı, sürekli devam eden ticari ilişkideki karşılıklı işlemlerin bütünüdür. Bu iki alacak türü arasında ispat ve zamanaşımı yönünden önemli farklar bulunur.

İki kavram arasındaki temel ayrımlar şunlardır:

• Kaynağı Bakımından: Fatura tek taraflı bir borç belgesiyken, cari hesap tarafların karşılıklı borç ve alacaklarını mahsup etmek üzere yaptıkları yazılı bir sözleşmedir.
• Talep Edilebilirlik Zamanı: Faturaya dayalı alacaklar faturanın vadesinde talep edilebilir. Cari hesapta ise alacaklar ancak hesap döneminin sonunda bakiyenin kesinleşmesiyle istenebilir hale gelir.
• İtiraz Süreçleri: Faturaya tebliğden itibaren kanuni sürede itiraz edilmesi gerekirken, cari hesapta hesap özetine tebliğ tarihinden itibaren süresi içinde itiraz edilmelidir.
• İspat Araçları: Fatura alacaklarında irsaliye ve teslim belgeleri ön plandayken, cari hesapta mutabakat mektupları ve ticari defter kayıtları belirleyicidir.

Ticari Alacakların İspatında Defterler ve Sevk İrsaliyesi

Hukuki süreçlerde haklılığı kanıtlamanın yolu güçlü deliller sunmaktan geçer.

Ticari uyuşmazlıklarda ispat, büyük ölçüde yazılı belgelere ve resmi defter kayıtlarına dayanır. Mahkemeler, iddiaların doğruluğunu belirlemek için öncelikle tarafların ticari kayıtlarını inceler.

Süreçte öne çıkan en önemli ispat araçları şunlardır:

• Ticari Defterlerin Durumu: Kanuna uygun tutulmuş ve onayları zamanında yapılmış ticari defterler, sahibi lehine kesin delil olarak kabul edilebilir.
• Sevk İrsaliyesinin Önemi: Malın alıcıya fiziken teslim edildiğini gösteren, teslim alan kişinin imzasını taşıyan en kritik belgedir.
• Yazılı Anlaşmalar: Tarafların ıslak imzalarını taşıyan ve işin şartlarını belirleyen sözleşmeler süreci doğrudan etkiler.
• Mutabakat Mektupları: Belirli dönemlerde tarafların borç ve alacak tutarlarında anlaştıklarını gösteren yazılı beyanlardır.

Defterlerin usulüne uygun tutulmaması durumunda lehe delil oluşturma güçleşir. Benzer şekilde, imzalı sevk irsaliyesi bulunmayan durumlarda karşı tarafın teslimatı inkar etmesi halinde alacağın ispatı oldukça zor bir hal alır.

Ticari İcra Takibi ve İtirazın İptali Davası Süreci

Alacağını normal yollarla tahsil edemeyen işletmeler, icra müdürlükleri vasıtasıyla ilamsız icra takibi başlatabilir. Bu yol, mahkeme kararı olmaksızın borçlunun mal varlığına yönelik işlem yapılmasının ilk adımıdır.

Borçlunun takibe itiraz etmesi durumunda ise takibin devamı için dava açılması gerekir.

Bu yasal sürecin adımları şu şekildedir:

1. İlamsız Takip Başlatılması: Alacaklı, fatura ya da cari hesap özetine dayanarak icra dairesinde takip talebi oluşturur ve borçluya ödeme emri gönderilir.
2. Ödeme Emrine İtiraz: Borçlu, ödeme emrini aldıktan sonra kanuni sürede borca veya yetkiye itiraz edebilir. İtiraz halinde takip kendiliğinden durur.
3. Zorunlu Arabuluculuk Başvurusu: Takibin durması üzerine dava açmadan önce arabuluculuk bürosuna başvurulması hukuki bir zorunluluktur.
4. İtirazın İptali Davası: Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması halinde, duran takibin devam etmesi amacıyla ticaret mahkemesinde dava açılır.
5. Yargılama ve Tazminat: Mahkeme alacaklıyı haklı bulursa takibin devamına karar verir. Ayrıca haksız itiraz eden borçlu aleyhine icra inkar tazminatına hükmedilebilir.

Ticari Alacaklarda Zorunlu Arabuluculuk Süreci

Ticari alacak davalarından önce arabulucuya gitmek, uyuşmazlıkların mahkeme dışı yollarla hızlıca çözülmesini amaçlayan yasal bir şarttır. Bu aşama tamamlanmadan doğrudan dava açılması halinde, dava usulden reddedilir.

Arabuluculuk süreci şu aşamalardan oluşur:

• Başvuru: Alacaklı taraf, yetkili arabuluculuk bürosuna dilekçe ile başvurur.
• Atama ve Davet: Sistem üzerinden görevlendirilen arabulucu, tarafları ilk toplantıya davet eder.
• Görüşmeler: Taraflar veya vekilleri bir araya gelerek uyuşmazlığı müzakere eder.
• Sonuç: Anlaşma sağlanırsa düzenlenen belge ilam niteliği taşır.

  Anlaşma sağlanamazsa durum bir tutanakla tespit edilir ve dava açma hakkı doğar.

Hak Kayıplarının Önüne Geçmek İçin Dikkat Edilmesi Gerekenler

Alacak tahsilatında hak kaybı yaşamamak için süreçlerin en başından itibaren planlı hareket edilmesi gerekir. Dikkat edilmesi gereken temel kurallar şunlardır:

• Zamanaşımı Süreleri: Kanunların belirlediği sürelerin geçirilmemesi gerekir. Süresi dolan alacakların hukuken takibi imkansızlaşır.
• Belgelerin Düzeni: Tüm yazılı sözleşmeler, irsaliyeler ve tebliğ edilmiş faturalar eksiksiz şekilde arşivlenmelidir.
• İtiraz Sürelerine Riayet: Karşı taraftan gelen bildirimlere veya takibe yapılan itirazlara karşı yasal süreler içinde cevap verilmelidir.
• Kayıtların Güncelliği: Kendi ticari defterlerinizin her zaman muhasebe standartlarına uygun ve eksiksiz tutulduğundan emin olmalısınız.
• İhtiyati Haciz Talebi: Borçlunun mal kaçırma şüphesinin bulunduğu hallerde, mahkemeden ihtiyati haciz kararı talep edilerek alacak güvenceye alınabilir.

Süreç boyunca atılacak her adımın, yasal düzenlemelere hakim uzman bir hukukçu veya vekil aracılığıyla yürütülmesi olası riskleri en aza indirecektir.

Sıkça Sorulan Sosular

Faturaya dayalı alacaklar için arabuluculuk zorunlu mudur?

Evet, konusu bir miktar para olan tüm ticari alacak uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulması kanunen zorunludur.

Cari hesap alacağını ispatlamak için ne gereklidir?

En önemli deliller tarafların ticari defterleri, aralarındaki yazılı cari hesap sözleşmesi, onaylı mutabakat mektupları ve ödeme belgeleridir.

İcra takibine itiraz edilmesi halinde ne yapılmalıdır?

İtiraz üzerine duran takibi devam ettirebilmek için arabuluculuk aşamasının ardından yetkili mahkemede itirazın iptali davası açılmalıdır.

Ticari alacaklarda yetkili mahkeme hangisidir?

Genel kural olarak davalının yerleşim yeri ya da sözleşmenin ifa edileceği yerdeki Asliye Ticaret Mahkemeleri yetkilidir.